جلسه دفاعیه دانشجو فاطمه عرب سرخی رشته تحصیلی علوم قرآنی گرایش اعجاز مقطع کارشناسی ارشد با عنوان نقد قرآن محور دیدگاه ارتباط «مراتب اطاعت» با «ترس» بر اساس نظریات «فاطمه مرنیسی» با راهنمایی سرکار خانم دکتر زهره اخوان مقدم و داوری سرکار خانم دکتر فاطمه کاظم زاده در دانشکده علوم قرآنی تهران برگزار گردید. 

این پایان نامه با نمره ۲۰ و کسب درجه عالی در تهران پذیرفته شد.

در بخشی از این پایان نامه می خوانیم:

فاطمه مرنیسی، نویسنده و جامعه‌شناس مراکشی، در کتاب «اسلام و دموکراسی؛ ترس از دنیای مدرن» بر این دیدگاه تأکید دارد که مراتب اطاعت در جوامع مسلمان تحت تأثیر ترس‌های القایی و ابزاری، از جمله ترس از امام و ترس از فردگرایی، شکل گرفته‌اند. پژوهش حاضر با هدف نقد این دیدگاه بر اساس معارف قرآن کریم و آموزه‌های مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، به بررسی نسبت میان اطاعت و ترس و تبیین تمایز میان اطاعت آگاهانه و انقیاد ناشی از ارعاب می‌پردازد. ضرورت این پژوهش از اهمیت بررسی مبانی دینی اطاعت، نقد تحلیل‌های جامعه‌شناختی درباره جوامع مسلمان و تبیین پیامدهای تربیتی و اجتماعی اطاعت مبتنی بر ترس ناشی می‌شود. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و اسنادی، با بهره‌گیری از آیات قرآن کریم، تفاسیر شیعه و اهل‌سنت و آثار جامعه‌شناختی گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های تحقیق در پنج نکته قابل تبیین است. نکته نخست آنکه اطاعت مطلوب در منظومه معرفتی قرآن بر آگاهی، اختیار، محبت الهی و پذیرش عقلانی استوار است و اطاعت ناشی از اجبار و ارعاب را نمی‌توان هم‌تراز با اطاعت آگاهانه و ایمانی دانست. این معنا با توجه به آیه ۳۱ سوره آل‌عمران و آیه ۲۵۶ سوره بقره قابل تبیین است. نکته دوم آنکه خشیت الهی، طبق آیه ۲۸ سوره فاطر، برخاسته از معرفت و شناخت خداوند است و با ترس‌های انفعالی و ابزاری که زمینه سلطه‌پذیری انسان را فراهم می‌کنند، تفاوت ماهوی دارد. نکته سوم آنکه بر اساس تحلیل جامعه‌شناختی، دیدگاه مرنیسی در تعمیم تجربه‌های تاریخی استبداد سیاسی به آموزه‌های اسلامی، به دلیل تفکیک‌نکردن میان عملکرد حاکمان مستبد و مبانی قرآنی و عقلانی اسلام، با خطای روش‌شناختی مواجه است. نکته چهارم آنکه سنت عقل‌گرای امامیه و آموزه‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام، با تأکید بر مسئولیت‌پذیری، امر به معروف و نهی از منکر و نقد رفتار حاکمان، اطاعت بی‌قیدوشرط از صاحبان قدرت را تأیید نمی‌کند. نکته پنجم آنکه الگوی قرآنی ولایت و اطاعت، با تکیه بر توحید، معرفت و مسئولیت اخلاقی، می‌تواند زمینه‌ساز رهایی از سلطه غیرالهی و تقویت امنیت روانی و مسئولیت فردی باشد. بر این اساس، نمی‌توان ترس و انقیاد اجتماعی را به ذات آموزه‌های اسلامی نسبت داد، بلکه باید میان تعالیم دینی و بهره‌برداری ابزاری از آن‌ها در ساختارهای قدرت تمایز گذاشت.

 

مهم ترین فصول این پایان نامه عبارتند از:

 

فصل اول: کلیات و مفاهیم

فصل دوم: اطاعت و ترس در اندیشه مرنیسی

فصل سوم: نقد آراء مرنیسی در زمینه رابطه اطاعت با ترس از منظر قرآن