دکتر زهره اخوان‌ مقدم دانشیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم؛ به مناسبت پنجم صفر سالروز شهادت حضرت رقیه سلام‌الله‌علیها یادداشتی در اختیار ایحا قرار داده که به بیان مطالبی درباره آن حضرت اشاره نموده است. 

هر سال، درست در آستانه محرم، فضای مجازی پر می‌شود از پرسش‌هایی که بیش از آنکه بوی تحقیق بدهند، رنگ تردید دارند؟ چرا ناگهان کلیپ‌ها و نوشته‌هایی منتشر می‌شود که یکی اصل قیام امام حسین(ع) را زیر سؤال می‌برد، دیگری فلسفه عاشورا را به چالش می‌کشد و سومی حتی وجود حضرت رقیه(س) را انکار می‌کند؟

آیا این همزمانی، تنها یک اتفاق است؟

همزمانی و فراگیری این موج، این پرسش را پیش روی پژوهشگران قرار می‌دهد که چرا درست در آستانه محرم، حجم این شبهات به‌طور محسوسی افزایش می‌یابد؟ این همزمانی، اتفاقی نیست. عاشورا تنها یک حادثه تاریخی نیست که با گذشت قرن‌ها به کتاب‌های تاریخ سپرده شده باشد؛ عاشورا همچنان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت شیعه و الهام‌بخش فرهنگ ایثار، مقاومت و ظلم‌ستیزی است. طبیعی است که هر جریان فکری یا رسانه‌ای که بخواهد این هویت را تضعیف کند، پیش از هر چیز به سراغ پایه‌های آن برود.

واقعیت این است که عاشورا، برخلاف بسیاری از حوادث تاریخی، هرگز در تاریخ متوقف نشد. کربلا تنها یک واقعه متعلق به سال ۶۱ هجری نیست؛ بلکه جریانی است که قرن‌هاست در فرهنگ، هویت و سبک زندگی شیعیان جریان دارد. از همین رو، طبیعی است هرگاه قرار باشد این هویت تضعیف شود، نخستین هدف، تردید در پایه‌های آن باشد.

 

امروز بسیاری از پژوهشگران علوم اجتماعی و مطالعات دینی، «عاشورا» و «مهدویت» را دو مؤلفه اصلی هویت شیعی می‌دانند؛ دو باوری که در طول تاریخ، فرهنگ امید، مقاومت، عدالت‌خواهی و ایستادگی در برابر ظلم را زنده نگه داشته‌اند. هنگامی که این دو مؤلفه، ستون‌های هویت یک جامعه باشند، طبیعی است که بیشترین هجمه نیز متوجه همین ستون‌ها شود.

در چنین فضایی، یکی از قدیمی‌ترین شبهاتی که هر سال دوباره بازنشر می‌شود، انکار وجود حضرت رقیه سلام‌الله‌علیهاست؛ شبهه‌ای که در نگاه نخست شاید تنها یک بحث تاریخی به نظر برسد، اما در واقع، حلقه‌ای از زنجیره تردیدافکنی درباره نهضت عاشوراست.

در حالی که محققان تاریخ اسلام، گزارش‌های متعددی از منابع کهن و متأخر درباره حضرت رقیه(س) نقل کرده‌اند، اختلاف در برخی جزئیات تاریخی، امری طبیعی در مطالعات تاریخ است و هیچ مورخ منصفی صرف وجود اختلاف یک نقل را دلیل بر انکار اصل یک شخصیت تاریخی نمی‌داند.

آنچه جای تأمل دارد، زمان انتشار این شبهات است. چرا این پرسش‌ها غالباً درست در روزهایی پررنگ می‌شوند که دل‌های مردم بیش از هر زمان دیگری به نام امام حسین(ع) و خاندانش گره می‌خورد؟ اگر هدف صرفاً یک بحث علمی بود، زمان طرح آن نباید این اندازه قابل پیش‌بینی باشد.

تاریخ نشان داده است که هر حقیقتی که قدرت بیشتری در ساختن هویت و ایجاد حرکت اجتماعی داشته باشد، بیش از دیگر حقایق نیز مورد هجمه قرار می‌گیرد. عاشورا نیز از این قاعده مستثنا نیست. از همین رو، بهترین راه مواجهه با این موج، نه واکنش‌های احساسی، بلکه مطالعه، مراجعه به منابع معتبر و گفت‌وگوی علمی است.

شاید پاسخ اصلی همین باشد؛ وقتی یک واقعه تاریخی، پس از نزدیک به چهارده قرن، هنوز الهام‌بخش میلیون‌ها انسان است، طبیعی است که مخالفان آن نیز تلاش کنند از راه ایجاد تردید، اثرگذاری آن را کاهش دهند. اما حقیقتی که قرن‌ها با اشک، ایمان و پژوهش زنده مانده است، با چند کلیپ و چند پست فضای مجازی از حافظه تاریخ پاک نخواهد شد.

شاید سؤال اصلی این نباشد که چرا هر سال درباره حضرت رقیه(س) شبهه مطرح می‌شود؛ بلکه باید پرسید چرا پس از نزدیک به چهارده قرن، هنوز نام دختری سه‌ساله، خواب دشمنان روایت عاشورا را آشفته می‌کند؟ اگر کربلا تنها یک حادثه تاریخی بود، این همه تلاش برای تردیدافکنی درباره آن چه معنایی داشت؟ حقیقت این است که عاشورا هنوز زنده است؛ و هر آنچه زنده باشد، هم «دوست» خواهد داشت و هم «دشمن».

پژوهشگران تاریخ عاشورا، با استناد به ده‌ها منبع کهن و متأخر، وجود حضرت رقیه(س) را قابل اثبات دانسته‌اند؛ هرچند درباره برخی جزئیات زندگی ایشان، مانند بسیاری از شخصیت‌های تاریخی، اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. اگرچه گزارش تفصیلی شهادت حضرت رقیه(س) در منابع متأخر با جزئیات بیشتری نقل شده ، اما اصل وجود دختری از امام حسین(ع) در منابع نسب‌شناسی و تاریخی مورد توجه گروهی از پژوهشگران قرار گرفته و در طول قرون، بسیاری از عالمان شیعه این گزارش را پذیرفته و نقل کرده‌اند.

جالب آنکه حتی اگر فرض کنیم درباره برخی جزئیات تاریخی مربوط به حضرت رقیه(س) اختلاف‌نظر وجود داشته باشد، این اختلاف، پدیده‌ای طبیعی در تاریخ‌نگاری است. درباره بسیاری از شخصیت‌های صدر اسلام نیز اختلاف در جزئیات وجود دارد، اما هیچ پژوهشگر منصفی صرف اختلاف نقل‌ها را دلیل بر انکار اصل واقعه نمی‌داند. آنچه در پژوهش تاریخی اهمیت دارد، سنجش مجموع شواهد و قرائن است، نه تکیه بر یک گزارش یا حذف گزینشی سایر گزارش‌ها

 

زهره اخوان مقدم ۲۸ تیر ۱۴۰۵